Dio prošle i gotovo čitava aktuelna školska godina protekla je u režimu nastave na daljinu. Ovaj način rada uslovljen je epidemiojom korona virusa i bio je jedino rješenje za organizaciju nastave u školama. Svi akteri obrazovnog procesa bili su zatečeni prelaskom na ovaj način rada. Nespremni su bili i učenici, ali i nastavnici. Po prvi put se desilo da neposrednu komunikaciju u obrazovanju zamijeni kontakt putem interneta. Neupitna je činjenica da je online ili nastava na daljinu imala posledice na kvalitet nastave i njene rezultate. O posledicama će tek biti pravljene analize a mi ćemo kroz ovaj tekst pokušati da ukažemo na neke, po mišljenjima aktera, od ključnih nedostataka nastave na daljinu.

Prelazak sa tradicionalne na online nastavu najviše je pogodilo grupe učenika koji dolaze iz ranjivih kategorija stanovništva. To je jedan od zaključaka “Istraživanja o organizaciji i realizaciji nastave na daljinu u osnovnim i srednjim školama u Crnoj Gori u vrijeme COVID-19” koje je u maju 2020. godine sproveo Zavod za školstvo Crne Gore.

Iz ove institucije su nam kao odgovore na naša pitanja o izazovima u nastavnom procesu tokom pandemije dostavili Izvještaj koji analizira realizaciju nastave tokom najveće zdravstvene krize sa kojom se naše društvo suočilo.

“Kao posebno osjetljive grupe tokom organizacije i realizacije nastave na daljinu, direktori škola su izdvojili: učenike iz ruralnih područja, učenike koji dolaze iz porodica nižeg materijalnog i obrazovnog potencijala i učenike koji pripadaju i inače ranjivijim grupama (djeca sa posebnim potrebama; učenici koji žive sa jednim roditeljem, učenici pripadnici RE populacije i sl.)”, stoji u istraživanju.

Direktori škola koji su učestvovali u istraživanju Zavoda za školstvo smatraju da učenje na daljinu dovelo učenike iz ranjivih kategorija u neravnopravan položaj, jer u situaciji epidemije jedni imaju sve – sobu za učenje, TV, kompjuter, telefone, pomoć roditelja, a drugi nemaju ništa.

“Ovo je nastava koja učenike stavlja u neravnopravan položaj u svakom pogledu: materijalnom (nejednaki uslovi); socijalnom (nejednaka pomoć); intelektualnom (izostanak inkluzije) i sl. Kada su u školi sve se to donekle kompenzuje”, komentar je jednog od nastvanika koji je učestvovao u istraživanju.

Iz Zavoda za školstvo identifikovali su nekoliko osnovnih problema na koje su nailazili direktori škola prilikom nastojanja da organizuju nastavu na daljinu. Prije svega po njihovom mišljenju, kao izazov se pojavila informatička pismenost nastvanika koja je mnogo niža nego što su očekivali. No to je samo jedan od problema koji su isplivali tokom nastave na daljinu.

“Jedan broj nastavnika nema adekvatnu opremu: kompjuter, „pametni telefon“, što je osnovna prepreka za uspostavljanje komunikacije sa većim brojem učenika. S druge strane, jedan broj učenika nema adekvatnu opremu: kompjuter, „pametni telefon“, što ih u ovoj situaciji stavlja u neku vrstu izolacije u odnosu na školu i nastavnika”, konstatuje se u izvještaju Zavoda za školstvo.

Prema podacima iz trerenskog istraživanja koje je sprovela NVO “Koračajte sa nama – Phiren Amenca” u Podgorici na uzorku od 360 romskih roditelja koji imaju djecu koja pohađaju školu, samo 13 odsto je navelo da ima i internet konekciju i tehničke aparate za praćenje nastave na daljinu (telefon, lap top, kompjuter), ostalih 87 odsto ispitanih ili nemaju ni internet ni tehničke aparate, ili nemjau dovoljno aparata za svu djecu kako bi mogla nesmetano da prate nastavu. Ovi podaci pokazuju da je nastava na daljinu bila nedostupna za najveći broj djece iz romske i egipćanske zajednice.

Jelena Obradović, nastavnica u osnovnoj školi “Vukašin Radunović” u Beranama, za naš portal kaže da je nastava na daljinu nije po kvalitetu uspjela da zamijeni  klasičnu nastavu.

“Moram naglasiti da i pored toga što se cjelokupan nastavni kadar trudio i istinski zalagao da organizuje što kvalitetniju nastavu i olakša nastavni rad koji se odvija van učionice, kako bi učenici usvojili minimum znanja ili zadržali postignut nivo, ipak, ovakva vrsta nastave je niskog kvaliteta”.

Naša sagovornica kaže da se ona, kao ni njene kolege, ne može pohvaliti opremljenošću za onlajn učenje.

“Koristili smo lične telefone, lap topove, tablete ili računare. Ako uzmemo u obzir da je čest slučaj bio da u jednom domaćinstvu više članova koristi jedan isti uređaj onda to predstavlja veliki problem i svaka pomoć bi značila. Mnogi od nas su imali slabu internet konekciju što je oduzimalo i vrijeme i strpljenje. U prvom talasu nismo bili upoznati na sa paletom alata koji bi nam u mnogome olaksali rad. Ali smo imali adekvatnu podršku Uprave škole i Ministarstva prosvjete koji su nas ažuriranim uputstvima usmjeravali ka načelima online nastave”, objašnjava Obradovićeva.

Podaci Zavoda za školstvo kažu da je nastavu tokom perioda pandemije činilo težim to što su se javljali problemi sa internetom, odnosno nedostupnost interneta na svim područjima, posebno na seoskom području, preopterećen internet, česti prekidi u komunikaciji i sl.

Učenje na daljinu stvorilo je i sumnju u kvalitet znanja koje su učenici sticali tokom pandemije.

“Nikada nijesam sigurna ko je uradio domaći zadatak, mama ili učenik”, kaže jedan nastavnik koji je učestvovao u istraživanju ZZŠCG.

Među nastvanicima koji su učestvovali u istraživanju vlada utisak da je slabijim rezultatima učenika i nedovoljno dobrom razumijevanju gradiva doprinijela činjenica da je onlajn učenje onemogućilo neposrednu komunikaciju i objašnjavanje, dodatno pojašnjavanje i pomoć nastavnika.

Roditelji su, navodi se u istraživanju, na neki način preuzeli ulogu nastavnika u radu sa svojom djecom kod kuće, i često nijesu uspijevali da svoje poslovne i druge obaveze usklade sa potrebama školovanja svoje djece. Posebno je ovaj problem zastupljen među roditeljima djece pripadnika romske i egipćanske populacije koji nemaju potrebne kompetencije, počev od velikog stepena nepismenosti, nesnalaženje u pristupu internetu do sposobnosti vladanja tehničkim uređajima.

Gubitak neposredne komunikacije i uvida u rad učenika uticao je negativno na kriterijume u ocjenjivanju takođe je jedno od zapažanja u istraživanju Zavoda za školstvo.

“Na osnovu analize kriterijuma ocjenjivanja od strane nastavnika, može se zaključiti da je nastava na daljinu uticala na promjenu kriterijuma ocjenjivanja i da je ocjenjivanje tokom nastave na daljinu bilo više formativno. Razlog ove promjene, po našem mišljenju, više je posljedica nesigurnosti nastavnika u objektivnost ocjene tokom nastave na daljinu nego što je rezultat njihove svjesne namjere”.

Nastavnica Obradović slaže se da je ocjenjivanje više bilo formativno jer se nije moglo obaviti validno testiranje i ispitivanje.

“Što se ocjenjivanja tiče, promijenio se sam način ocjenjivanja, a za posledicu imamo slabiji kriterijum. Učenici mlađeg školskog uzrasta u velikom broju nastavu prate preko tv programa i neadekvatnih platformi (najčešće društvenih mreža). Tako da smo pribjegli svakodnevnom formativnom (opisnom) ocjenjivanju učeničkih radova, ističući kvalitet podjednako koliko i slabosti u radu i formirali neku vrstu e-portfolia što nam je olakšalo da na kraju školske godine učenike realno ocijenimo. Kriterijumi ocjenjivanja su svakako bili slabiji jer smo uzimali u obzir otežani rad kao i stres zbog cjelokupne situacije u kojoj smo se našli”.

Obradovićeva smatra da je redukovanje samog obima gradiva neosjetno i zanemarljivo.

“Učenici u smislu kvantiteta gradiva, nisu izgubili, ali mišljenja sam da, ukoliko potreba za online nastavom i dalje bude izvjesna, treba pristupiti dodatnom redukovanju gradiva”.

I nastavnici su se u situaciji koju je prouzrokovala korona osjećali „dodatno opterećenim“. Mnogi ispitani nastavnici koji su učestvovali u istraživanju ZZŠCG, kazali su da imaju osjećaj da ne postoji granica između posla i privatnog života.

“Bio je bar 3-4 puta teže nego u redovnoj nastavi. Nastavnici, koji će ozbiljno da rade, nemaju mnogo vremena za bilo šta drugo. Pripremanje za ovu nastavu je mnogo ozbiljnije, detaljnije, i zahtijeva mnogo više vremena nego priprema za redovne časove”.

Za našu sagovornicu Jelenu Obradović, organizovati nastavni proces, prilagoditi ga učenicima i njihovim psiho-fizičkim i tehničkim mogućnostima bio je svojevrstan izazov za čije prevazilaženje se zahvalnost ipak mora uputiti prosvetnim radnicima.

“Često nerazumijevanje tekstualnih poruka, dugo čekanje na povratnu informaciju, pretjerani boravak ispred monitora, neadekvatni kućni uslovi su u jednom trenutku izazvali burn out sindrom. Uprkos svemu tome pokazalo se da u našoj zemlji postoji jako kvalitetan prosvjetni kadar kojeg čine odgovorni, predani, dosljedni, objektivni, praktični, pošteni i respektabilno snalažljivi ljudi”.

Naslovna fotografija preuzeta sa: http://edition.cnn.com