Među grupama koje su nacistički režim i njegovi partneri iz Osovine izdvojili za progon na takozvanoj rasnoj osnovi bili su i Romi.

Privlačeći podršku mnogih Njemaca nenacista koji su gajili društvene predrasude prema Romima, nacisti su Rome ocijenili kao „rasno inferiorne“. Sudbina Roma na neki način je bila slična sa sudbinom Jevreja. Pod nacističkim režimom, njemačke vlasti su Rome podvrgle proizvoljnom interniranju, prinudnom radu i masovnim ubistvima. Njemačke vlasti su ubile desetine hiljada Roma na teritorijama Sovjetskog Saveza i Srbije koje su okupirale Njemačke i još hiljade u centrima za ubistva u Aušvic-Birkenauu, Helmnu, Belzecu, Sobiboru i Treblinki. SS i policija zatvarali su Rome u koncentracione logore Bergen-Belzen, Zaksenhauzen, Buhenvald, Dahau, Mauthauzen i Ravensbrik. I u takozvanom Velikom njemačkom Rajhu i u takozvanoj Generalgouvernementu, njemačke civilne vlasti su upravljale sa nekoliko logora za prinudni rad u kojima su zatvarali Rome.

Sudbina Roma iz Velike Njemačke

Dana 21. septembra 1939, Rajnhard Hajdrih, šef Glavne kancelarije za bezbjednost Rajha, sastao se sa zvaničnicima bezbjednosne policije (Sipo) i službe bezbjednosti (SD) u Berlinu. Sa njemačkom pobjedom u invaziji na Poljsku, on je namjeravao da deportuje 30.000 njemačkih i austrijskih Roma iz Velikog njemačkog Rajha u Generalno gubernatorstvo (taj dio Poljske okupirane Njemačke koji nije direktno pripojen Nemačkoj). Generalni guverner Hans Frank, najviši civilni okupacioni zvaničnik u Generalnom gubernatorstvu, osujetio je ovaj plan kada je odbio da primi veliki broj Roma i Jevreja u Generalno gubernatorstvo u proljeće 1940.

Njemačke vlasti su deportovale neke Rome iz Velikog njemačkog Rajha u okupiranu Poljsku 1940. i 1941. U maju 1940. SS i policija deportovali su oko 2.500 Roma i Sinta, prvenstveno stanovnika Hamburga i Bremena, u okrug Lublin u Generalnom gubernatorstvu. SS i policijske vlasti su ih zatvorile u logore za prinudni rad. Uslovi u kojima su morali da žive i rade pokazali su se pogubnim za mnoge od njih. Sudbina preživjelih je nepoznata; vjerovatno je da su SS ubijali one koji su još bili živi u gasnoj komori Belžec, Sobibor ili Treblinka.

U jesen 1941. godine, njemačke policijske vlasti deportovale su 5.007 Roma Sinta i Lalera iz Austrije u geto za Jevreje u Lođu, gde su živjeli u odvojenom dijelu. Stotine Roma umrlo je od epidemije tifusa u prvim mjesecima po njihovom dolasku, zbog nedostatka adekvatne hrane, goriva, skloništa i lijekova. Njemački SS i policijski zvaničnici deportovali su one koji su preživjeli ove strašne uslove u centar za ubijanje u Chelmnu u prvim mesecima 1942. Tamo su, zajedno sa desetinama hiljada jevrejskih stanovnika geta Lođ, Romi umirali u kombijima za gorivo, otrovani ugljenikom-monoksidom.

U namjeri da ih u bliskoj budućnosti deportuju iz takozvanog Velikonjemačkog Rajha, njemačke vlasti su sve Rome zatvorile u takozvane ciganske logore (Zigeunerlager). Sa obustavom deportacije Roma 1940. godine, ovi objekti su postali torovi za dugotrajno zadržavanje. Marzan u Berlinu zajedno sa Lakenbahom i Salcburgom u Austriji bili su među najgorim od ovih kampova. Stotine Roma umrlo je od užasnih uslova. Lokalni Njemci su se više puta žalili na logore, zahtijevajući deportaciju Roma koji su tamo bili internirani kako bi se „očuvali“ javni moral, javno zdravlje i bezbjednost. Lokalna policija je koristila ove pritužbe da se zvanično obrati Rajhsfirer-SS (šefu SS) Hajnrihu Himleru za obnavljanje deportacija Roma na istok.

U decembru 1942. Himler je naredio deportaciju svih Roma iz takozvanog Velikog njemačkog Rajha. Postojali su izuzeci za određene kategorije, uključujući ljude „čiste ciganske krvi“ koji datiraju iz antičkih vremena, osobe romskog porijekla za koje se smatralo da su integrisane u njemačko društvo i stoga se nisu „ponašale kao Cigani“ i osobe (i njihove porodice) koje su istakli su se u njemačkoj vojnoj službi. Najmanje 5.000, a možda i čak 15.000 osoba potpalo je pod ove izuzetke, iako su lokalne vlasti često ignorisale razlike tokom pregleda. Policijske vlasti su čak zaplenile i deportovale romske vojnike koji su služili u njemačkim oružanim snagama (Vermaht), dok su bili kod kuće na odsustvu.

Uopšteno govoreći, njemačka policija je Rome deportovala u Aušvic-Birkenau, gdje su ih logorske vlasti smjestile u poseban kompleks nazvan „Ciganski porodični logor”. U tom imanju živjele su čitave porodice zajedno. Oko 23.000 Roma, Sinta i Laljera deportovano je u Aušvic.

SS medicinski istraživači dodijeljeni kompleksu Aušvic, kao što je SS kapetan dr Jozef Mengele, dobili su ovlašćenje da među zatvorenicima biraju ljude za pseudonaučne medicinske eksperimente. Mengele je odabrao blizance i patuljke, od kojih su neki iz “ciganskog porodičnog logora”, za predmete svojih eksperimenata. Otprilike 3.500 odraslih i adolescenata Roma bili su zatvorenici u drugim njemačkim koncentracionim logorima; medicinski istraživači su birali subjekte među Romima zatvorenim u koncentracionim logorima Ravensbrik, Nacvajler-Štruthof i Zaksenhauzen za svoje eksperimente, bilo na licu mjesta u logorima ili u obližnjim institutima.

Uslovi u romskom imanju u Aušvic-Birkenauu doprineli su širenju zaraznih bolesti i epidemija — tifusa, malih boginja i dizenterije — što je značajno smanjilo populaciju logora. Krajem marta, SS je u gasnim komorama ubio oko 1.700 Roma iz regiona Bialistok; stigli su nekoliko dana ranije i mnogi su, mada ne svi, bili bolesni. U maju 1944. godine, vođstvo logora je odlučilo da ubije stanovnike romskog imanja. SS stražari su opkolili i zapečatili kompleks. Kada im je naređeno da izađu, Romi su odbili, pošto su bili upozoreni i naoružani gvozdenim cevima, lopatama i drugim oruđem za rad.

Vođe SS-a su odlučile da se ne suprotstave direktno Romima i povukli su se. Nakon što su sredinom ljeta 1944. prebacili čak 3.000 Roma u Aušvic I i druge koncentracione logore u Njemačkoj, SS je krenuo protiv zatvorenika 2. avgusta i ubio između 4.200 i 4.300. Većina žrtava su bili bolesni, stariji muškarci, žene i djeca. Osoblje logora je praktično sve pobilo u gasnim komorama Birkenaua. Šačica djece koja su se sakrila tokom akcije zarobljena je i ubijena narednih dana. Otprilike 21.000 od 23.000 Roma i Sinta poslatih u Aušvic je tamo umrlo.

Sudbina Roma u evropskim područjima okupiranim od strane Njemačke

U oblastima Evrope koje je okupirala Njemačke, sudbina Roma varirala je od zemlje do zemlje, u zavisnosti od lokalnih okolnosti. Njemačke vlasti su uglavnom internirale Rome i raspoređivale ih kao prinudne radnike u Njemačku ili ih transportovale u Poljsku da budu raspoređeni kao prinudni rad ili da budu ubijeni. Za razliku od njemačke politike prema njemačkim i austrijskim Jevrejima, u kojoj su ljudi takozvane mješovite krvi bili izuzeti od mjera deportacije (iako ne i od prisilnog rada), SS i policija su, poslije mnogo zezanja i zabune, odlučili da su „Cigani“ „čiste krvi“ bili bezopasni i da su „polukrvi“, bez obzira na procenat „mješavine“ krvi, opasni i stoga deportabilni.

Njemačke vojne i SS-policijske jedinice su takođe ubile najmanje 30.000 Roma u baltičkim državama i drugdje u okupiranom Sovjetskom Savezu, gde su Ajnzac grupe i druge mobilne jedinice za ubijanje ubile Rome u isto vrijeme ubijali Jevreje i komuniste. U okupiranoj Srbiji, njemačke vlasti su tokom 1941. i početkom 1942. godine ubile Rome muškarce u streljačkim akcijama. Ukupan broj ubijenih Roma u Srbiji nikada neće biti poznat. Procjene se kreću između 1.000 i 12.000.

U Francuskoj, francuske vlasti Višija su pojačale restriktivne mjere protiv Roma i uznemiravanje Roma. Pogledajte ovaj termin u rječniku nakon uspostavljanja kolaboracionističkog režima 1940. Godine 1941. i 1942. francuska policija je internirala najmanje 3.000, a možda i čak 6.000 Roma, stanovnika i okupirane Francuske i neokupirane Francuske. Francuske vlasti su otpremile relativno malo njih u kampove u Njemačkoj, kao što su Buhenvald, Dahau i Ravensbrik.

Dok vlasti u Rumuniji, jednom od njemačkih partnera Osovine, nisu sistematski uništavale romsku populaciju koja živi na teritoriji Rumunije, rumunski vojni i policijski zvaničnici su 1941. i 1942. deportovali oko 26.000 Roma i Besarabije, ali i od Moldavije i Bukurešta, glavnog grada, do Pridnjestrovlja, dijela jugozapadne Ukrajine stavljenog pod rumunsku upravu. Hiljade deportovanih umrlo je od bolesti, gladi i brutalnog postupanja.

Vlasti takozvane Nezavisne Države Hrvatske, još jednog partnera Njemačke po Osovini, koju vodi militantna separatistička i teroristička ustaška organizacija, fizički su uništile gotovo čitavu romsku populaciju u zemlji, oko 25.000 ljudi. Sistem koncentracionih logora Jasenovac, kojim upravljaju ustaška milicija i hrvatska politička policija, odnio je živote između 15.000 i 20.000 Roma.

Broj žrtava

Ne zna se tačno koliko je Roma u ubijeno u Holokaustu. Iako se tačne brojke ne mogu utvrditi, istoričari procenjuju da su Njemci i njihovi saveznici ubili između 250.000 i 500.000 evropskih Roma. Procjenjuje se da je predratno romsko stanovništvo brojalo između 1 i 1,5 miliona.

Posleratna diskriminacija

Poslije rata, diskriminacija Roma nastavljena je širom Centralne i Istočne Evrope. Savezna Republika Njemačka je utvrdila da su sve mjere preduzete protiv Roma pre 1943. bile legitimne zvanične mjere protiv osoba koje su počinile krivična djela, a ne rezultat politike vođene rasnim predrasudama. Ova odluka je praktično zatvorila vrata restituciji hiljadama romskih žrtava, koje su bile zatvorene, prisilno sterilisane i deportovane iz Njemačke bez nekog konkretnog zločina. Posleratna bavarska kriminalna policija preuzela je istraživačke dosijee nacističkog režima, uključujući i registar Roma koji su živjeli u Velikom njemačkom Rajhu.

Tek krajem 1979. Savezni parlament Zapadne Njemačke je identifikovao nacistički progon Roma rasno motivisan, što je omogućilo većini Roma da se prijave za kompenzaciju za njihovu patnju i gubitak pod nacističkim režimom. Do tog vremena, mnogi od onih koji su postali podobni već su umrli.

Izvor: Holocaust Encyclopedia