220729084004-05-ukraine-roma-refugees-chisinau-shelter-3-super-169-min

Romske izbjeglice koje bježe od rata u Ukrajini kažu da trpe diskriminaciju i predrasude

Luiza Baloh napustila je svoj dom u Dnjepru, u centralnoj Ukrajini, u martu. Bježeći od neprestanog zvuka eksplozija, ona i njeno petoro djece došli su u Češku u nadi da će naći utočište.

Umjesto toga, našli su se iza ograde od bodljikave žice u prenamijenjenom imigracionom pritvorskom centru koji je, kaže, bio prljav i pun stranaca, od kojih su neki bili agresivni prema njoj i njenoj djeci.

Baloh, Romkinja, otpremljena je u objekat nalik zatvoru zajedno sa drugim uglavnom romskim porodicama, dok su desetine hiljada drugih ukrajinskih izbjeglica našle smještaj u privatnim kućama i spavaonicama u Češkoj.

“Bilo je kao u zatvoru. Bilo je loše. Plašila sam se tamo, bilo je toliko ljudi, mnogo strašnih ljudi”, rekla je za CNN.

Njena priča je uobičajena, kažu nevladine organizacije i aktivisti.

„Romske izbjeglice se automatski smještaju u nestandardni smještaj“, kaže Patrik Prisol, upravitelj ukrajinskog programa u Romodromu, češkoj nevladinoj organizaciji koja se bavi zagovaranjem prava Roma. „To je veoma tužno i ne plašim se da kažem da to predstavlja institucionalni rasizam i segregaciju“.

Češka je primila više od 400.000 izbjeglica iz Ukrajine otkako je ruski predsjednik Vladimir Putin naredio invaziju na zemlju u punom obimu krajem februara. Češka vlada usvojila je zakon EU koji omogućava izbjeglicama koje bježe iz Ukrajine da podnesu zahtjev za status privremene zaštite, dobiju zdravstvenu zaštitu i počnu da rade.

U saopštenju poslatom CNN-u, uprava policije je rekla da etnička pripadnost ne igra ulogu u procesu prijave.

„Ne uzimamo u obzir etničku pripadnost podnosilaca zahteva, već samo njihovo državljanstvo“, rekao je portparol UP Češke za CNN.

Rat Rusije protiv Ukrajine izazvao je ogroman talas solidarnosti širom Evrope, sa vladama i pojedincima koji su požurili da ponude pomoć onima koji bježe od sukoba. UN veruju da je više od 6,3 miliona Ukrajinaca napustilo svoju zemlju, iako su se neki od tada vratili.

Ali kriza je razotkrila i ružnu istinu: da na mnogim mjestima Romi jednostavno nisu dobrodošli.

CNN je posetio skloništa i razgovarao sa brojnim izbjeglicama, socijalnim radnicima i aktivistima u Češkoj, Rumuniji i Moldaviji. U sve tri zemlje, problemi sa kojima se suočavaju romske izbjeglice su nevjerovatno slični.

Romi izbjeglice iz Ukrajine se rutinski optužuju da nisu Ukrajinci; odvojeni su u smeštaju niskog kvaliteta.

Prema riječima nekoliko nevladinih organizacija, mnogima se daju pogrešne informacije o njihovim pravima; a pitanja koja se lako rješavaju kada su u pitanju drugi koji su pobjegli iz Ukrajine — kao što je npr. nepostojanje pečata u pasošu — često se koriste kao razlog da budu odbijeni.

Izvještaji grupa za ljudska prava iz Poljske, Slovačke i Mađarske ukazuju na to da je takva diskriminacija uobičajena širom istočne Evrope.

Rumunski borac za prava Roma Niku Dumitru rekao je za CNN da je izbjeglička kriza osvijetlila vrstu neprijateljstva sa kojima se Romi još uvijek suočavaju u Evropi.

Niku Dumitru, u izbjegličkom kampu; Foto: CNN

„Biti diskriminatorski nastrojen prema crncima ili homoseksualcima je sve manje prihvatljivo u Evropi, ili se bar ljudi suzdržavaju da to rade u javnosti. To nije slučaj sa Romima, koji su vjerovatno posljednja grupa ljudi koju je još uvijek u redu diskriminisati u Evropi“, rekao je za CNN.

Romske zajednice su se suočile sa progonom i diskriminacijom u Evropi otkako su prvi put došli na kontinent iz Indije prije više stotina godina, i bili su proganjani tokom Holokausta.

Otprilike 90% živi ispod granice siromaštva, prema Agenciji Evropske unije za osnovna ljudska prava.

Dumitru radi za Aresel, inicijativu za građansko obrazovanje Roma sa sjedištem u Bukureštu koja se fokusirala na izbjeglice koje su pobjegle iz Ukrajine ranije ove godine nakon što je primila više prijava o diskriminaciji.

On je rekao da je prelomni trenutak za organizaciju nastupio u aprilu kada se velika grupa romskih izbjeglica požalila da im je uskraćen humanitarni obrok na punktu za pomoć u Bukureštu.

„Izbačeni su jer ih je bilo „previše“ i bili  su „preglasni“ i ljudi su govorili: „Nisi Ukrajinac, ti si Rom, odlazi“, rekao je Dumitru.

ADRA, grupa koja dijeli obroke, rekla je za CNN da je incident, koji je snimila kamera, „istrgnut iz konteksta i doveo do ideje o diskriminaciji i netoleranciji prema Romima”. Rečeno je da je romska grupa odbijena jer su je činili uglavnom muškarci, ali da se nalazi u području rezervisanom za majke i decu, i dodaje da nije bilo diskriminacije bilo koje vrste.

„Grupa je napustila prostoriju na poziv druge osobe koja nije povezana sa ADRA-om“, navodi se u odgovoru ADRA-e i dodaju da su u centru bile i druge romske grupe iz Ukrajine.

Opštinski koordinacioni centar za vanredne situacije u Bukureštu rekao je CNN-u da pruža humanitarnu pomoć „bez diskriminacije“ i dodao da „nije primio nijedan izveštaj o diskriminaciji u pružanju pomoći“.

Preko granice u Moldaviji, romska medijatorka i novinarka Elena Sirbu rekla je da je i ona bila užasnuta kada je vidjela šta se dešava u jednom od izbjegličkih centara u glavnom gradu Moldavije, Kišinjevu.

Elena Sirbu, Foto: CNN

Sirbu je rekla da su je vlasti prvobitno zamolile da pomogne u “rješavanju” situacije, ali je umesto toga postala zagovornik romskih izbjeglica nakon što je iz prve ruke videla diskriminaciju.

„Kad sam vidjela neznanje i stav… ovi ljudi su pobjegli iz rata, dolaze ovamo, bilo je hladno napolju, neka djeca nisu imala zimsku obuću, a tražili su šolju čaja, a moldavske vlasti su im rekle da odu, optužujući ih da nisu izbeglice i govoreći ,,želimo normalne ljude’“, rekla je ona za CNN. “I ovo se dešavalo preda mnom. Šta mislite kako je trebalo da se ponašam?”

Centar za upravljanje kriznim situacijama (CUGC) moldavske vlade, koji je odgovoran za skloništa, saopštio je da se od skloništa zahtijeva da „poštuju princip nediskriminacije u svim fazama pružanja usluga i da promovišu i poštuju ljudska prava, bez obzira na rasu, boju kože, nacionalnost, etničku pripadnost“.

CUGC se „konstantno konsultuje sa romskim izbjeglicama u vezi sa njihovim specifičnim potrebama“, rekao je CNN-u, i „nameće mjere za borbu protiv diskriminatornih stavova prema izbjeglicama, posebno prema Romima“.

Nemam kuću kojoj bih se vratila

Kao i mnoge romske izbjeglice, Luiza Baloh i njena djeca, starosti od devet meseci do 11 godina, propali su kroz pukotine u sistemu.

Luiza Baloh, Foto: CNN

Rekla je za CNN da je češki pritvorski centar u kom su ona i njena djeca bili toliko zastrašujući da je odlučila da ode. Porodica je bila prinuđena da kampuje na glavnoj željezničkoj stanici u Pragu zajedno sa stotinama drugih, uglavnom romskih izbjeglica. Nadležni su joj rekli da više nema pravo na pomoć, jer je „odbila“ smještaj koji joj je ponuđen.

Priesol je rekao da je ovo uobičajen scenario i da je loša komunikacija često kriva.

„Neki od ovih ljudi su funkcionalno nepismeni, nalaze se u posttraumatskoj situaciji i nudi im se mjesto u pritvorskom objektu koji je privremeno pretvoren u smještaj i kaže im se ’ovdje je ovaj zatvor sada vaš dom. ‘” rekao je.

„Oni ne razumiju ozbiljne posljedice svoje odluke da odbiju ponudu“, dodao je on.

Baloh je na kraju završila u jednom od dva improvizovana izbjeglička kampa u predgrađu Praga koji su od nedavno spojeni u jedan.

Zvaničnici kampa kažu da je to mjesto na koje vlasti šalju ljude za koje kažu da ne ispunjavaju uslove za pomoć. Češka vlada je saopštila da ljudi koji ne dobiju status privremene zaštite mogu ostati nekoliko dana, a zatim napustiti zemlju.

Uslovi u kampu, kome su nadležni organi odobrili pristup CNN-u, bili su osnovni: Veliki šatori u vojnom stilu okružuju trg koji je delimično zaklonjen nadstrešnicama. Postoje prenosivi toaleti i mobilne tuš kabine, a obroci se poslužuju tri puta dnevno. Većina stanovnika su Romi, a mnogi dolaze iz nekih od najsiromašnijih oblasti Ukrajine.

Nikol Hladikova, socijalna radnica zadužena za kamp, šef je humanitarnog odjeljenja u Praškom centru za socijalne usluge, opštinske agencije. Ona je od početka bila uključena u reagovanje na izbjegličku krizu i potvrdila je Balohov izveštaj o uslovima u zatvorskim objektima.

“U mojoj prvoj posjeti jednom od njih, došli smo sa autobusom punim izbjeglica i vratila sam autobus jer je situacija tamo bila apsolutno užasna”, rekla je ona za CNN. „Svuda je bilo prljavštine i izmeta, nije bilo čajnika za prokuvavanje vode, a sa sobom smo imali i jednomesečnu bebu.

Hladikova je rekla da su se uslovi u ustanovi poboljšali nakon što su ona i njene kolege izrazile zabrinutost zbog njih.

Duga birokratija

Čak i onima koji imaju ispravne dokumente nije zagarantovana topla dobrodošlica. Romske izbjeglice širom Evrope podvrgnute su dugotrajnim provjerama koje bi trebalo da utvrde da li ispunjavaju uslove za zaštitu, navodi se u izveštajima nekoliko grupa aktivista.

Vit Rakušan, češki ministar unutrašnjih poslova, rekao je u maju da su takve provjere neophodne zbog „uglavnom romskih izbjeglica“ koji imaju mađarsko i ukrajinsko državljanstvo i dolaze u Češku da iskoriste sistem beneficija.

Veronika Dvorska iz Inicijative Hlavak, volonterske grupe koja pomaže izbjeglicama da stignu na glavnu željezničku stanicu u Pragu, rekla je da proces provjere može da potraje i do 10 dana.

„Ljude bismo slali u centar za registraciju i oni bi nam se vraćali nakon što im je rečeno da treba da budu provjereni. Prema našem iskustvu, to su uglavnom, ako ne i isključivo, romske izbjeglice“, rekla je ona za CNN. „Nemam izvještaja da su se izbjeglice koje nisu pripadnici manjina ikada vratile.“

Na vrhuncu krize u maju, čak 500 ljudi se sklonilo na željezničkoj stanici čekajući provjere, kaže Dvorska.

Češka vlada je dvojno državljanstvo romskih izbjeglica postavila kao glavno pitanje, čak je uputila i posebno diplomatsko pismo mađarskoj vladi, navodi se u saopštenju Ministarstva unutrašnjih poslova.

Ali postoji vrlo malo dokaza da je to ikada bio široko rasprostranjen problem. Češko Ministarstvo unutrašnjih poslova saopštilo je CNN-u da je policija sprovela 7.100 provjera i pronašla 335 slučajeva ljudi sa dvojnim državljanstvom. Rečeno je da je 201 osoba sa mađarskim državljanstvom i 66 sa poljskim državljanstvom. Ostali su imali državljanstvo niza drugih zemalja EU.

Međutim, Hladikova i Priesol ističu da su mnogi ukrajinski Romi koji takođe posjeduju mađarske pasoše dobili mađarsko državljanstvo u okviru kontroverzne decenijske politike premijera Viktora Orbana da dijeli pasoše etničkim Mađarima koji žive u inostranstvu.

“Svi smo kritikovali Orbanov režim zbog ovoga, svi smo protestovali protiv toga, znali smo da je to ljude stavilo u pravnu zamku i sada to koristimo u svoju korist. To je vrhunac licemjerja”, rekao je Prisol.

Češka vlada je takođe u majskom saopštenju najavila da će, u cilju obračuna sa ljudima „koji ne bježe od rata“, odbiti svakoga ko nema pečat za ulazak u EU u pasošu.

Dvorska i Priesol su rekli da se to pravilo primjenjuje samo na romske izbjeglice; drugima koji nemaju pečat nude se drugi načini da dokažu da su živjeli u Ukrajini kada je izbio rat, rekli su oni.

Odvojeno, češka vlada je rekla da neće prihvatiti zahtjeve za status privremene zaštite, što je mjera EU, od ljudi koji su zatražili zaštitu u drugoj zemlji EU — čak i ako su od tada otkazali svoj status tamo.

Evropska komisija je odbacila obije ove izjave, rekavši da nisu u skladu sa evropskim pravom. Odgovarajući na pitanja CNN-a, Komisija je rekla da države članice EU ne mogu uskratiti status ljudima koji trenutno nemaju status zaštite u drugoj državi EU i rekla da „postojanje ili nepostojanje ulaznog pečata nije relevantno“ u tom procesu .

Upitan o neskladu između smjernica EU i češkog pristupa, portparol Ministarstva unutrašnjih poslova je ponovio da prema češkim zakonima, ljudi koji su otkazali svoj zaštitni status u drugoj zemlji EU nemaju pravo na to u Češkoj.

Priesol je rekao da su naizgled proizvoljna pravila dio strategije češke vlade da odvrati ljude od podnošenja zahteva za vizu. „Vlasti namjerno stvaraju prepreke u procesu i ova atmosfera stvara veoma neprijatno okruženje“, rekao je on.

Češko ministarstvo unutrašnjih poslova saopštilo je da se prijavama bave „iskusni policajci koji su u stanju da otkriju nepravilnosti tokom intervjua“.

„Ali to je odraz raspoloženja u društvu i nespremnosti da se integrišu Romi — antiromski sentiment je toliko visok u Češkoj da postoji vrlo malo protivljenja ovakvom tretmanu ljudi“, dodao je Prisol.

Izvor: CNN, Ivana Kotasova

Comments are closed.